حکایت لیبرال و شیر {قسمت دوم}

قبل از اینکه مطلب دومان را بخوانید، پاسخ من نیز در قسمت نظرات پست قبلی آمده است، اگر مایل بودید، نگاهی بیندازید.

1- همانطور که از سوالات فوق بر می­آید ، ما با یک انتخاب اخلاقی مواجهیم و اقتصاددانان در مبحث عدالت اقتصادی همواره با چنین انتخاب­هایی مواجه بوده ­اند و همین امر موجب شده است اقتصاددانان برای یافتن پاسخی برای پرسش هایی از این دست به فلسفه روی آورند. شاید برای همین است که «کینز» ، اقتصاددان معروف ، می­گوید : « اقتصاددانان معمولا بردگان یکی از فلاسفه دوران گذشته بوده ­اند» و شاید ظهور اقتصاددانانِ فیلسوف مانند «جان رالز» یا «فُن هایک»{کاتالاکسی: میزس، راثبارد، هرمان هوپه و …} ، پاسخی به این ادعا باشد.

تلاش من در این بخش بر این است که بدون بکار گرفتن واژه ­های پیچیدۀ فلسفی ، ارتباط اقتصاد و فلسفه را باز نمایم و برای پرسشهایی که در بخش اول مطرح کردم ، پاسخ­هایی فرضی از جانب اقتصاددانانِ فیلسوف لیبرال ارائه کنم.

2- در دوران پیشا­مدرن ، تمامی پرسش های اخلاقی از جانب یک نظام اعتقادی مشترک که بر مبنای هدفی متعالی و متافیزیکی شکل می­گرفت ، پاسخ­های کاملا مشخصی می ­یافت که مقدس و خدشه ­ناپذیر تلقی می ­شد. اما وقتی که «مارکس» می­گفت : «هر آنچه سخت و استوار است ، دود می­شود و به هوا می­رود» و «وبر» خبر از «افسون­زدایی» دنیا می ­داد ، جوامع غربی قدم در دوران مدرنیسم گذاشتند ، دورانی که در آن دیگر آن هدف متعالی ، برای پاسخگویی به چنین پرسش هایی کارایی لازم را نداشت. از این رو فیلسوفان در پی چاره ­جویی برآمدند و جریانهای مختلف فکری و فلسفی را شکل دادند که بحث و جدل آنها تا به امروز ادامه دارد.

برای حفظ سادگی بحث و مفید بودن آن در مبحث اقتصادی ، به دو جریان عمدۀ فلسفی اشاره می­کنم که هر یک ، نسلی از اقتصاددانان را متاثر کرده­اند و هر یک تداعی ­کنندۀ یک اکتشاف علمی ­اند :

الف) «انقلاب کپرنیکی»

«کپرنیک» اولین دانشمندی بود که پی برد این زمین است که بدور خورشید می­چرخد و نه برعکس. «کانت» نیز اولین فیلسوفی بود که جهان را بجای «متافیزیک» ، متوجه انسان کرد. به عقیدۀ او انسانها بواسطۀ طبیعت و سرشت مشترکی که دارند ، دارای وجدان اخلاقی مشترکی هستند که بدون نیاز به «امر متعالی» می­توان به کمک آن ، پرسش های اخلاقی را پاسخ گفت. «لیبرالیسم کانتی» به معنای استخراج گروهی از حقوق بنیادین اجتماعی از این وجدان اخلاقی مشترک است که افراد در چارچوب این حقوق خدشه ­ناپذیر می ­توانند سبک زندگی خاص خود را داشته باشند و دولت ها حق ندارند شیوۀ خاصی از زندگی را به افراد تحمیل کنند. «منشور حقوق بشر» محصول چنین تفکری است که امروزه معیاری برای ارزیابی حکومت ها واقع می­شود. اما با این حال اختلافات زیادی بین هواداران کانت وجود دارد که این حقوق بنیادین کدامها هستند؟ به عنوان مثال می­توان به اختلاف دیدگاه ­های دو اقتصاددانِ فیلسوف هوادار «کانت» یعنی «جان رالز» در قطب عدالت­خواه و «فُن هایک» در قطب آزادی­خواه اشاره کرد. «رالز» از اقتصاددانانی است که با رویکردی کانتی از «عدالت توزیعی» در اقتصاد دفاع می­کند و «هایک» با تاکید بر رویکردی تاریخی از نظام بازار آزاد و ارزش هایی چون آزادی افراد ، هر نوع مداخله­ای از نوع «عدالت توزیعی» را نفی می­کند.

اما برسیم به حکایت «شیر و لیبرال ها» . به عقیدۀ کانت و پیروان او ، سرشت بشری لوحی است که اصول اخلاقی مسلمی بر آن حک شده است و اعمال هر فردی ، «باید» مبتنی بر این اصول اخلاقی باشد. اختلاف نظر بر سر این اصول اخلاقی ، همواره یکی از مشکلات عمدۀ این رویکرد فلسفی بوده است که پاسخگویی به پرسش های اخلاقی را دشوار می­نماید.

اما پاسخ فرضی من از دیدگاه یک «لیبرال کانتی» (که جای مناقشۀ بسیار دارد) :
«جان رالز» : قهرمان حکایت ما باید بر اساس وجدان اخلاقی خود عمل کرده و تا جایی که می ­تواند برای نجات جان دوستش فداکاری و مبارزه کند ، بدون آنکه به فکر نتیجۀ این کار خود باشد (حتی اگر این نتیجه ، خورده شدن خود او توسط شیر باشد) ، لذا این عمل او که سعی کند سریعتر از دوستش بدود نشانۀ خودخواهی و غیر اخلاقی بودن اوست.

«هایک»­ : ناعدالتی تنها زمانی موضوعیت دارد که قصد یا غرضی انسانی باعث تفاوت در شرایط افراد شود ، لذا هر انسانی که برای زنده ماندن ، از حق آزادی خود استفاده می­کند و بدلیل شرایط اولیه بهتر (مثل کفش خوبی که با پول تو جیبی پدرش خریده!) نسبت به دیگری در وضعیت بهتری قرار می­گیرد (یعنی از دست شیر در می­رود) ، قابل سرزنش نیست و نمی­توان به این رفتار او انگ بی ­عدالتی یا بی ­مرامی گذاشت.


ب) «انقلاب داروینیستی»

«لیبرال­های پراگماتیست» همانند «ریچارد رورتی» که ملاحظات اقتصادی را بسیار جدی می­گیرد ، تصویر «دکارتی- کانتی» از انسان را به عنوان مالک طبیعت و هدف آفرینش بی­معنا می دانند. آنها با برداشتی داروینی از آدمی ، به عنوان حیوانی آغاز می­کنند که همانند سایر حیوانات ، حداکثر سعی خود را بکار می­برد تا با زیست­بوم خود سازگار شود و حداکثر تلاش خود را بکار می­گیرد تا ابزارهایی بسازد که او را توانا کند تا لذت بیشتر و رنج کمتری ببرد. زبان ، اخلاق ، دین ، دولت ، علم و تکنولوژی و … ابزارهایی بیش برای حداکثر کردن لذت آدمی نیستند. برای «لیبرال ­های پراگماتیست» تنها چیزی که میتواند به عنوان ارزش ، اخلاق یا عدالت تعریف شود ، در «حس همدردی» خلاصه می­شود ، چراکه انسان به عنوان یک حیوان این مزیت را داراست که درد همنوعان خود را درک می­کند. دیدگاه پراگماتیک بشدت در میان دانشمندان اقتصاد سیاسی و فیلسوفانِ اقتصادی آمریکایی نفوذ دارد.

اما پاسخ فرضی من از دیدگاه یک «لیبرال ­های پراگماتیست»:
رفتار هر انسان برای نجات جان خودش کاملا طبیعی است زیرا هر انسانی نه فقط خود ، که فقط خود را دوست دارد. اما قهرمان داستان ما اگر در حین فرار ، حس ترحم و همدردی با دوستش (که توسط شیر خورده می­شود) را احساس کند ، از نظر اخلاقی بسیار قابل تحسین خواهد بود.

جمع­بندی :

حال از خودم انتظار می­ره که به سه سوالی که مطرح کردم پاسخ بدم :

1- به سوال اول ، همان پاسخی را می­دهم که لیبرالهای ­پراگماتیست­ میدهند. در باب انسانشناسی کاملا پیرو نظر پراگماتیست ها هستم و برای همین ، فرض اساسی اقتصاد متعارف یعنی حداکثر کردن لذت شخصی را کاملا واقع ­گرایانه میدانم.

2- اگر من جای قهرمان این حکایت بودم بند کفش هایم را محکم کرده و سعی می­کردم از دوستم جلو بزنم. و اگه موفق به این کار میشدم ، صحنۀ خورده شدن دوستم توسط شیر را در ذهنم مرور میشد و به دو دلیل متأسف و مغموم میشدم ، اول بخاطر اینکه درد دوستم را در حین خورده شدن توسط شیر حس می ­کردم ، دوم اینکه یک دوست خوب را از دست داده­ام . ابدا هم سعی نمی­کردم که خودم را پیش بقیه توجیه کنم. (رفتار بی ­تفاوت و رِندانه در پیش می­گرفتم)

3- چون «ژیژک» ، هم پست ­مدرن و هم نئو­مارکسیست است ، احتمالا پیشنهادش این باشد که هر دو نفر دستهای یکدیگر را گرفته و در همان جا بنشینند تا هر دو در اوج «عشق و زیبایی» توسط شیر خورده شوند!

Advertisements
این نوشته در Economics, فلسفه, لیبرال, لیبرالیسم, آزادی, اقتصاد, اجتماعی, بلاگ هایی که می خوانم, دومان بهرامي راد, زندگی, سیاست ارسال شده و با , , برچسب‌گذاری شده. این نوشته را نشانه‌گذاری کنید.

4 پاسخ برای حکایت لیبرال و شیر {قسمت دوم}

  1. goftman :گفت

    از آشنایی شما بسیار خوشوقتم. من به تازگی مشغول جمع آوری ترجمه های خودم که در سایت ایران امروز منتشر شده هستم. از راه نمایی های شما خوشحال خواهم شد.

    طباطبایی

  2. درود بر صادق عزیز. با مطلبی جدید به روزم. در این پست پاسخی به نظرات شما و دیگر دوستان آمده و تاکیدی است بر اولویت حقوق بشر در مبارزات سیاسی. منتتظر نظرات شما و دیگر دوستان هستم.

  3. با سلام. اگر راجع به انتخابات مطلبی داشته باشی بهتر می توانیم در این موضوع کنکاش کنیم. منتظر پست جدید شما در این مورد می مانم. موفق باشی

  4. Mohammad :گفت

    Salam

    How to lie with statistics book
    has uploaded
    in my weblog
    ————————
    صادق: مرسی محمدرضا جان! بازهم از این کارها بکن.
    این کتاب کتاب خیلی معروفی هم هست.
    متشکر
    من هم سعی می کنم از این به بعد هر چند وقت یکبار کتابی را برای دانلود معرفی کنم. کار خوبی است.

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s