کاتالاکسی

ادامه از بحث تورم؛ سعی کردم بگونه ای باشد که دوستانی که معترض بودند که با پیشفرض دانستن اقتصاد، مطلب قبلی را نوشته ام را نیز راضی کند.

تورم فشار تقاضا
طبق این نظریه؛ تورم به دلیل افزایش در تقاضای کالا و خدمات در اقتصاد به وجود می آید و محرک تورم، تقاضا دانسته می شود. در این نظریه دو نوع تحلیل شبیه به هم وجود دارد؛در اولین تحلیل گفته می شود که افزایش تقاضا که بدلایل مختلف و البته بعنوان متغیری برون زا افزایش می یابد، سبب می شود تا خرده فروشان، کالای بیشتری را سفارش دهند و مقدار سفارشهای خود را افزایش دهند و در نتیجه عمده فروشان نیز تقاضای خود را افزایش داده و بالتبع آنها تولیدکنندگان نیز تولیدشان را بالا می برند. اما در حین انجام چنین امری، رقابت در استخدام نهاده های تولیدی ایجاد می شود و آنها باید قیمت بالایی برای مواد اولیه و کارگر بپردازند. به هر حال این فرآیند موجب می شود تا این بالا رفتن هزینه ها به عموم مردم انتقال یابد.(یعنی این تحلیل بسیار شبیه تحلیل فشار عرضه است، با این تفاوت که فقط محرک اولیه تقاضا بوده است.)
اما دومین تحلیل در این زمینه با ساده سازی موضوع، این بحث را مطرح می کند که افزایش تقاضا برای کالاها سبب می شود تا قیمت کالاها در اقتصاد افزایش یابد و بحث را به هزینه های تولید مربوط نمی کند(همانند کالاهایی که عرضه اشان در کوتاه مدت ثابت است؛ مثل کالاهای کشاورزی و دامی)
در هر دو این تحلیل ها همانند نظریه فشار هزینه، یک اشتباه و خلط بزرگ وجود دارد و آن اینست که افزایش قیمت یک و یا برخی کالاها را به کل اقتصاد تعمیم می دهند و تقسیم بندی تحلیل میان خرد و کلان و فرد و جامعه را نادیده می گیرند. وقتی حجم پول موجود در اقتصاد ثابت است؛ مصرف کنندگان صرفا ازیک طریق می توانند تقاضایش را افزایش دهند؛ صرفا باید مخارجشاان را بر روی برخی از کالاها کم کنند(که موجب کاهش قیمت در آن قسمت ها خواهد شد) تا بتوانند مخارجشان را در مورد کالایی دیگر افزایش دهند. یعنی تغییر در سلیقه های مردم صرفا وقتی معنا دار است که بگوییم مردم از یک کالا و یا از یک گروه از کالاها کمتر و از گروهی دیگر از کالاها بیشتر خوششان می آید. نه چیزی دیگر!!
اما هنگامی که حجم پول افزایش پیدا می کند، مردم می توانند بعلت در اختیار داشتن مقدار بیشتری موجودی(نسبت به حالت قبل) از همه کالاها بیشتر تقاضا کنند. و یا از برخی کالاها بیشتر تقاضا کنند و مجبور نباشند که تقاضا برای سایر کالاها را کاهش دهند. این امر سبب می شود تا تغییر در سلیقه ها و یا به طور کلی افزایش تقاضا از جانب مصرف کنندگان؛ معیار تقویت شوندگی بیرونی پیدا کرده و امکان وقوع پیدا کند. در حالی که در هنگامی که حجم پول ثابت است؛ به ناگزیر یا باید قیمت کالایی کم و قیمت کالایی دیگر زیاد شود و یا اینکه حجم پول افزایش یابد. بنابراین تورم از جانب فشار تقاضا یا هزینه نیست که بوجود می آید بلکه بعلت افزایش حجم پول است که خود را در یکی از این دو مجرا نشان می دهد.

بقول فریدمن:”تورم بلندمدت همیشه و همه جا یک پدیده پولی است. که بعلت افزایش سریعتر حجم پول نسبت به مقدار تولید رخ می دهد(البته سریعا باید گفت که نرخ دقیق تورم بطور کامل و مکانیکی به نرخ رشد پولی وابسته نیست)”(+)

در کتاب های اقتصاد کلانی که ما در دوره کارشناسی می خواندیم و در چیزهایی که اساتید در کلاس درس بیان می کردند، نظریات مربوط به تورم به چند شاخه اصلی که مهمترین آنها؛ تورم ِ فشار هزینه و تورمِ فشار تقاضا بود، تقسیم می شد. منطق این دسته بندی اینست که “در تورمی که فشار تقاضا محرک اصلی آن است؛ بدلایل مختلف از جمله سلیقه مصرف کننده و دلایل متعدد اینچنینی که برای آن ذکر می شود؛ دریافتهای موسسات تولیدی سریعتر از هزینه ها افزایش می یابد. بنابراین تورم ناشی از فشار تقاضا با انتقال تابع تقاضا به سمت بالا، سبب می شود تا علاوه بر اینکه قیمت ها افزایش می یابد، تولید هم زیاد شود… اما در تورم ناشی از فشار هزینه، هزینه ها سریعتر از دریافتها افزایش می یابد. و به بیان نموداری منحنی عرضه به سمت بالا منتق می شود و سود فعالیت تولیدی کاهش یافته و تولید کاهش یافته و خطر بیکاری وجود دارد…. به اولی تورم همراه با رونق و به دومی تورم همراه با رکود نیز می گویند”

این متن که در غالب کتاب های کلان وجود دارد، برداشتی کاملا کینزی از تورم است. که بنظر من هرچند شاید بخشی از واقعیت را توصیف(صرفا توصیف) کند اما به شدت به بیراهه رفته است. چرا که بنظر می رسد که هر دو نوع تورم که در بالا بیان شد، توسط عاملی واحد بوجود می آیند و نتیجه اشان نیز برعکس آنچه گفته شد، هیچ تاثیری بر تولید ندارد. (تحلیلی که در بندهای بعدی از تورم ارایه می دهم، بیشتر مبتنی بر برداشتهایم از اقتصاددانان مکتب اتریش خصوص راثبارد است. همچنین غالبا با نظریات فریدمن هم تناسب دارد)

تورم فشار هزینه:

اگر بتوانم نشان دهم که گزاره زیر درست است، پنبه تورم فشار هزینه می خورد: “افزایش هزینه هایی از قبیل دستمزد، تنها زمانی می تواند ادامه پیدا کند که برای تامین مالی آنها پول جدید خلق گردد.” فرض کنیم که حجم پولی که در اقتصاد هست، ثابت و برابر A باشد. و هیچ تغییر غیرعادی هم در سرعت گردش پول وجود نداشته باشد(که غالبا اینطور است). آنوقت فرض می کنیم شرایطی پیش آمده که تولید کننده مجبور است که دستمزد بیشتری به کارگران پرداخت کند. در این شرایط آنها یا باید کل دستمزدهای پرداختی را کم کنند(دستمزدها را کاهش دهند و یا عده ای را اخراج کنند) و یا یا اینکه مابقی هزینه های تولید خود را کاهش دهند و یا باید قیمت محصول خود را بالا ببرند. فرض می کنیم که قیمت محصول را بالا می برند. در اینصورت خریداران مجبور هستند که صرفه جویی کنند. اگر خریداران این کار را نکنند و بخواهند که به مقدار قبل از آن کالایی که گران شده است استفاده کنند، باید مخارجشان را روی مابقی کالاها کاهش دهند. اگر این فشار هزینه ها برای کل محصولات رخ داده باشد، در آنصورت مصرف کننده گان (چون بدلیل افزایش نیافتن حجم پول؛ مقدار پولی که در اختیار دارد ثابت است و جمع کل حجم پول برابر A است) مجبور هستند که مخارجشان را روی کلیه کالاها ثابت و مقداری برابر کل حجم پول A نگاه دارند، پس مصرفشان از کالاهای مختلف کاهش می یابد. پس مشخص شد که وقتی سیستم، بسته است(پول جدیدی تزریق نمی شود)، باید وضع کسی بهتر شود تا وضع کس دیگری بهتر شود.

همانطور که در کامنت های پست های کلک سینا اشاره کردم؛ در تحلیل های دوستان، که البته در ایران بسیار معمول است، غالبا تورم را بر مبنای فشار هزینه توضیح می دهند؛ اما همانطور که فریدمن هم اشاره می کند؛ این روش، تقسیم بندی اساسی میان فرد و جامعه را نادیده می گیرد. ممکن است یک فرد محصول خود را نسبت به قبل با قیمت بالاتری بفروشد یا برای ساعات کارش دستمزد بالاتری طلب کند، اما همه عرضه کنندگان نمی توانند این کار را انجام دهند. چرا که مصرف کنندگان قادر نخواهند بود همان مقدار سابق را خریداری کنند، مگر اینکه حجم پول افزایش یافته باشد. چرا که در یک سیستم بسته پولی که پول جدیدی به سیستم تزریق نشده است، وجود تورم عمومی به لحاظ نظری ناممکن است!

{برای یک تمرین فکری، فرض کنید که یک اقتصاد دو کالایی داریم که پول در آن وجود ندارد و مبادله بصورت کالا به کالا صورت می گیرد. تا دیروز یک کیلو گندم با یک کیلو جو معاوضه می شد اما امروز بدلیل خشکسالی هر دو محصول کاهش یافته ولی تولید گندم بیشتر از تولید جو کاهش داشته است. در نتیجه یک کیلو گندم امسال با مقداری بیش از یک کیلو جو معاوضه خواهد شد. و تورمی هم وجود ندارد. صرفا قیمت کالای جوکارها کمتر شده و قیمت کالای گندم کارها بهتر شده است. تورم مربوط به زمانی است که پول در اقتصاد وارد می شود. و همچنین وقتی که مقدار این پول ثابت نیست و افزایش می یابد. وقتی حجم پول در این اقتصاد دوکالایی افزایش می یابد، امکان این امر وجود دارد که گندمی که 20 تومان و جویی که 20 تومان قیمت داشتند حال با همان شرایطی که ذکر کردیم؛ قیمتشان به 30 و 25 برسد. یعنی تورم!! بیشتر به این مثال ساده فکر کنیم؛ تا برایمان روشن شود که تورم در ماهیتش پدیده ای پولی است و علتش هم افزایش حجم پول! در ادامه پست هایی که در این خصوص خواهم نوشت، این امر را بیشتر روشن خواهم کرد}

در پست بعدی به بحث فشار تقاضا هم می پردازم. و نشان می دهم که هر دو این دلیل هایی که برای تورم می تراشند؛ از یک آبشخور که آنهم تزریق پول است ناشی می شوند. همچنین نشان خواهم داد که برعکس آنچه پولگرایان می گویند؛ چرا پول خنثی نیست…(برای من که این بحث ها خیلی جذاب است و الان که در حال نوشتن این سطور هستم، خودم دارم لذت می برم)

———————–

این مطلب با نام “پول پرقدرت چیست؟” نیز در همین ارتباط است.